Borbe nad Beogradom

Objavljeno 30. January 2010.

Kada je 27. marta 1941. u Beogradu oborena vlada koja je samo dva dana ranije potpisala Trojni pakt sa silama Osovine, Hitler je bio iznenađen i besan. Narod jedne male zemlje odvažio se da se suprotstavi zahuktaloj nemačkoj ratnoj mašineriji i zato ga je trebalo kazniti. Još istog dana Hitler je lično izdao „direktivu 25“ za napad na Jugoslaviju kojom se vazduhoplovstvu stavljalo u zadatak da „što je moguće pre otpočne razbijanje jugoslovenske vazduhoplovne organizacije na zemlji, da uzastopnim napadima razruši Beograd i potpomogne nastupanje vojske“. Uz Nemačku, u napaduje trebalo da učestvuje i Italija, a Mađarska, Rumunija i Bugarska da pružaju aktivnu i pasivnu podršku operaciji.

Za napad na Jugoslaviju sile Osovine su u Austriji, Mađarskoj, Rumuniji, Bugarskoj, Albaniji i Italiji prikupile ukupno 2 236 aviona od toga 1 062 bombardera, 885 lovaca i 289 izviđača. Nemci su raspolagali sa 1 570, a Italijani sa 666 aviona.

Jugoslovensko vojno vazduhoplovstvo je neprijateljima moglo da suprotstavi samo 420 borbenih aviona od kojih su 147 bili moderni bombarderi (60 dornijera Do-17, 47 bristola-blenhajma i 40 savoja marketi SM-79) i 102 lovca (61 meseršmit Me-109E, 35 hoker harikena i 6 IK-3), dok je ostalih 40 lovaca (30 hoker fjurija, 8 IK-2 avia BH-33) bilo zastarelo. Izviđačka avijacija je imala 11 dvomotornih bristol-blenhajma i 120 zastarelih dvokrilnih bregea-19 i poteza-25. Stvarni odnos snaga je bio 5:1 u korist sila Osovine. Za napad na Beograd, komanda nemačke 4. vazdušne flote je krajem marta i početkom aprila 1941. godine izradila poseban operativni plan pod šifrom „Kaznena odmazda“. Ovim planom bilo je predviđeno bombardovanje ne samo vojnih objekata u Beogradu već i mnogih čisto civilnih ciljeva, sa namerom da se terorističkim napadom što više unište glavni grad i njegovo stanovništvo.

Nemačko vazduhoplovstvo je izvršilo grupisanje bombarderskih i lovačkih jedinica u Austriji oko Beča, u Mađarskoj oko Kapošvara, Pečuja i Segedina, i u Rumuniji oko Arada i Temišvara. Na stalnim i pomoćnim aerodromima bilo je prikupljeno oko 880 aviona od kojih 280 dvomotornih bombardera dornije Do-17, junkers Ju-88 i hajnkel He-111 i 240 bombardera za obrušavanje Ju-87 Štuka. Lovačku zaštitu ovih bombardera vršilo je oko 280 jednomotornih lovaca meseršmit Me-109F i 80 dvomotornih lovaca razarača meseršmit Me-110 koji su imali i zadatak da napadaju aerodrome oko Beograda. Svi ovi avioni pripadali su prvoj borbenoj liniji Luftvafe i imali su iskusne posade, od kojih su neke radi učešća u napadu na Beograd doletele sa ratišta na Lamanšu i iz Severne Afrike.

KAKO JE BILA RASPOREĐENA JUGOSLOVENSKA ODBRANA

Ovim znatnim nemačkim snagama koje su predstavljale jednu od do tada najvećih koncentracija prikupljenih za napad na pojedinačni cilj, jugoslovenska vazdušna odbrana bila je u mogućnosti da suprotstavi znatno manje snage koje čak ni uz najoptimalniju primenu nisu bile u stanju da efikasno spreče ili znatnije ometu napad. Prema ratnom planu R-41, vazdušnu odbranu Beograda vršio je 6. lovački puk, koji je na ratnom letelištu Prnjavor kod manastira Krušedola u Sremu, imao stacioniranu 32. vazduhoplovnu grupu sa tri eskadrile, sa 27 lovaca meseršmit Me-109E. Na aerodromu Beograd u Zemunu stacionirala je 51. grupa istog puka koja je raspolagala takođe sa tri eskadrile, ali je samo 102, koja je 5. aprila doletela iz Mostara, raspolagala sa deset meseršmita Me-109E, dok su druge dve eskadrile imale samo 6 domaćih lovačkih aviona IK-3 i dva već zastarela francuska razarača potez 63. Ukupno, puk je raspolagao sa svega 43 savremena lovačka aviona koji su po svojim karakteristikama uglavnom bili ravnopravni nemačkim lovcima, ali njihovi piloti su bili većinom dobro obučeni za borbu u parovima, ali ne i za borbe u većim formacijama što je predstavljalo veliki nedostatak jer su Nemci bili majstori upravo u taktici grupne borbe, koju su dosledno sproveli i pri napadu na Beograd. Isto, tako, nedostatak zapaljive municije u velikoj meri je umanjio efikasnost dejstva jugoslovenskih lovaca.

Vazdušnoj odbrani Beograda posredno je pripadao i 2. lovački puk sa 19 meseršmita Me-109E na letelištu kod Kragujevca, oko 100 km južno od Beograda, i 15 harikena Mk-1 koji su se nalazili u Kniću. Ovaj puk je imao osnovni zadatak da brani industrijska središta Srbije ali je mogao da bude upotrebljen i u odbrani Beograda ako se za to ukaže potreba. Međutim, ni komandant brigade pukovnik Dragutin Rupčić, ni komandant puka potpukovnik Pirc, i pored očigledne namere Nemaca da razore Beograd nisu ove značajne snage upotrebili za njegovu odbranu nego su svoje lovce upućivali da beskorisno patroliraju nad predelima gde nemačkih formacija nije ni bilo. Samo jedanput, i to na početku napada, deo puka upućen je ka Beogradu ali su lovci stigli kada je neprijatelj već odmakao ka Rumuniji i Mađarskoj.

Vazdušni napad na Jugoslaviju otpočeo je 6. aprila oko pet časova ujutru. Nemačka avijacija je sa aerodroma u Bugarskoj i Austriji napala vojne aerodrome kod Kumanova, Petrovac kod Skoplja, Šarlinci kod Leskovca, Veliku Goricu kod Zagreba, Cerklje i aerodrom Ljubljana. Na zemlji je uništeno oko 70 borbenih aviona. Oko pola šest na aerodrome, luke i baze hidroaviona u Dalmaciji i Crnoj Gori izvršili su napad italijanski avioni. Napad na Beograd otpočeo je oko šest časova i 50 minuta. Leteći iz pravca severa, iz Mađarske, i sa severoistoka iz Rumunije, grad je napao prvi talas od 234 bombardera, 74 Ju-87 štuka i 160 dvomotornih bombardera različitih tipova. Sa manjim pauzama napad je trajao sve do osam časova. Štuke su letele na visini između 2500 i 3500 metara, iznad njih leteli su ostali bombarderi ešalonirani po eskadrilskim i pukovskim grupama koje su nailazile u intervalima od oko 15 minuta. Treću i najvišu grupu obrazovalo je oko 100 lovaca meseršmit 109 i 110, koji su leteli na visini većoj od 4000 metara, sa zadatkom, da štite bombardere od napada jugoslovenskih lovaca. Istovremeno, manje grupe lovaca napadale su aerodrome oko Beograda.

U prvom napadu, koji je bio i najžešći, izbačeno je 197 tona razornih i zapaljivih bombi, a upotrebljene su i bombe-mine od 1000 kilograma koje su imale kočeće padobrane radi postizanja što većeg površinskog dejstva i koje su predstavljale jedno od tajnih nemačkih oružja, do tada retko upotrebljavanih.

PRVE ŽRTVE MEĐU BRANIOCIMA

Pošto je sistem blagovremenog javljanja zatajio, jedinice vazdušne odbrane doznale su za napad tek kada se iz pravca Fruške gore i Pančeva čula buka mnogobrojnih avionskih motora. Tada je na znak za poletanje u vremenu od desetak minuta poletela većina lovaca 51. grupe sa aerodroma Beograd, koji su prve neprijateljske formacije uspeli da presretnu na samim prilazima gradu. U parovima jugoslovenski piloti su hrabro uleteli u grupe nemačkih bombardera, obarajući pojedine avione, ali su ubrzo pristigli nemački lovci iz pratnje, tako da se razvila ogorčena vazdušna borba, u kojoj su Nemci, zahvaljujući većem broju i boljoj taktici uspeli da razbiju većinu jugoslovenskih parova i tako lakše savladaju pojedinačne avione. Nemački lovci su se naročito okomili na jugoslovenske lovce IK-3 koji su imali karakteristične siluete, dok su meseršmiti kojima su leteli jugoslovenski piloti unosili zabunu u redove Nemaca. U toj prvoj vazdušnoj borbi iz 51. grupe poginuli su potporučnik Dušan Borčić, koji je leteo IK-3, a komandira 102. eskadrile, kapetana Miloša Žunića, koji je prethodno oborio jedan nemački bombarder, oborili su lovci iz pratnje. Kada je iskočio padobranom ubili su ga strelci iz nemačkih Štuka koje su kružile oko bespomoćnog pilota. U istoj borbi je ranjeno šest pilota 51. grupe.

Iz 32. grupe sa letelišta Prnjavor poletelo je protiv prvog napada 19 meseršmita, a 8 je zadržano u rezervi. Ovi avioni napali su nemačke formacije iznad istočnog Srema uspevajući da obore nekoliko bombardera ali zbog prisustva nemačkih lovaca i blizine Beograda nisu mogli da ometu nemački napad. Ova grupa je takođe imala nekoliko oštećenih aviona i ranjenih pilota, tako da je bilans prve borbe 6. aprila iznosio 3 oborena i 12 oštećenih jugoslovenskih aviona.

Sledeća tri nemačka napada na Beograd usledila su u vremenskim razmacima od oko dva časa. Drugi napad, sa 57 štuka koje su letele u pratnji oko 30 lovaca izvršen je između 10 i 11 časova, treći je oko 14 časova izvršilo 94 dvomotornih bombardera, uz pratnju oko 60 lovaca, a oko 16 časova opet iz pravca Rumunije pojavila se veća grupa od 99 štuka sa oko 60 lovaca iz pratnje. U sva četiri napada u toku 6. aprila učestvovalo je 484 bombardera koji su na grad bacili oko 360 tona bombi, dok je deo lovaca i štuka koristio svoje topovsko i mitraljesko naoružanje teroristički napadajući izbeglice koje su napuštale grad ili se sakupljale u područjima koja su manje bila zahvaćena požarima i razaranjima, povećavajući na taj način paniku i broj žrtava.

Sprečavajući ove napade, obe grupe 6. lovačkog puka angažovale su u svakoj akciji 13 do 16 lovaca. Jugoslovenski piloti ogorčeno su prodirali u neprijateljske formacije pokušavajući da učine nemoguće. Ova njihova , hrabrost i drskost iznenadila je i nemačke posade koje su mislile da se radi o nekoj posebnoj taktici napada.

Do kraja toga dana u pomenutim sukobima i patroliranju jedinice 6. lovačkog puka izvršile su ukupno 140 aviopoletanja, što pruža dokaz maksimalne angažovanosti celokupnog sastava i pored izdajničkog držanja izvesnog broja viših oficira. Tadašnja pravila predviđala su svega jedan do dva leta po avionu u toku dana, a pojedini avioni 6. puka bili su na zadatku 8 do 10 puta, a piloti 4 do 5 puta. Puk je izgubio 13 pilota, od kojihje 6 poginulo, a sedam ranjeno, i 23 aviona i to 8 oborenih i 15 oštećenih. Pored Borčića i Žunića, poginuli su i narednik-vodnik Karlo Štrbenk, narednik-vodnik Milutin Petrov, naredmk Milivoje Bošković i poručnik Dobrica Novaković. Ovim žrtvama treba priključiti i kapetana Živicu Mitrovića iz 2. lovačkog puka, koji je samoinicijativno odleteo iz područja Kragujevca ka Beogradu i uključio se u borbu sa nemačkim avionima iz drugog talasa, ali je u toj borbi poginuo a njegov pratilac je oboren i teško ranjen spasio se padobranom.

DRUGI DAN NAPADA

Nemački napadi na Beograd nastavljeni su i u toku naredne noći sa ciljem da se produži pritisak na već napaćeni grad. Oko 16 dvomotornih bombardera, kojima su veliki požari dobro osvetljavali ciljeve, doletali su počevši od 23 časa i u pojedinačnim naletima kružili su nad gradom, neometani od odbrane. Sutradan, 7. aprila, napadi su nastavljeni sa znatno manjim snagama, jer su Nemci procenili da su sa napadima prvog dana postigli željeni cilj. U toku prepodneva poslali su na Beograd 36 štuka sa pratnjom od oko 20 lovaca, a popodne oko 16 časova iz Mađarskeje doletela grupa od 24 štuke koju je takođe pratilo oko 20 lovaca Me-109. Ukupno je toga dana na grad bačeno oko 30 tona bombi, ali su lovci i štuke intenzivnije nego prvog dana napadali stanovništvo streljačkim naoružanjem. Bombardovanja su obnovljena 10 i 11. aprila radi taktičke podrške nemačkim trupama koje su prilazile gradu i radi ponovnog zastrašivanja stanovništva. U ova dva dana u napadima je učestvovalo oko 60 štuka. Tako, ukupan bilans napada na Beograd beleži da su Nemci u vremenu od 6 do 12. aprila upotrebili 620 bombardera koji su bacili oko 440 tona bombi. Pogioulo je oko 4000 građana, uništeno i oštećeno preko polovine stambenog fonda, a posle ljudskih žrtava najveći gubitak predstavljalo je uništenje Narodne biblioteke u kojoj se čuvalo neprocenjivo kulturno blago.

Šesti lovački puk koji je drugog dana rata raspolagao sa svega 22 aviona, nastavio je borbu sa nešto više iskustva i organizovanije. Izvršena su četiri grupna presretanja tokom patroliranja, a borbe koje su vođene u toku prepodneva prošle su bez ljudskih gubitaka. Ali oko 16 časova, kada se pojavila veća grupa štuka sa jakom pratnjom, poletelo je u odbranu 10 lovaca iz 32. grupe i 6 iz 51. Na području Inđije, oko tridesetak kilometara pred Beogradom, presreli su nemačku formaciju. Borba je otpočela grupnim i vrlo uspešnim napadom jugoslovenskih lovaca, ali se ubrzo pretvorila u niz ogorčenih dvoboja pojedinačnih aviona u kome je bilo obostranih gubitaka. Izgubljeno je osam jugoslovenskih aviona a poginuli su kapetan Miha Klavora, potporučnik Jovan Kapešić, vojni činovnik Branislav Todorović i narednik vodnik Vladimir Gorup.

Pošto su u toku popodneva nemački izviđači konačno otkrili letelište 32. grupe, a aerodrom Beograd je i pre toga stalno bio meta napada nemačkih lovaca, nekoliko pilota 6. puka prebaziralo se u toku večeri 7. aprila na pomoćno letelište kod sela Veliki Radinci u blizini Rume, a ostali 8. aprila ujutro. Četrnaest preostalih lovaca 6. puka, jedan su uspeli popraviti 7. aprila, ojačano je 8. aprila sa 5 harikena iz 105. eskadrile 4. lovačkog puka iz Banja Luke, ali ovo pojačanje više nije moglo da dođe do izražaja, jer 11. aprila, kada su obnovljeni napadi na Beograd, 6. puk o tome uopšte nije bio obavešten zbog potpunog prekida veza i rasula sistema za javljanje. Krajem toga dana jugoslovenska vrhovna komanda naredila je da se napusti zemaljska i vazdušna odbrana Beograda i poruše mostovi. Pošto 6. puk usled lošeg vremena nije uspeo da preleti na područje Sarajeva, u ranim jutarnjim časovima 12. aprila osoblje je zapalilo sve preostale avione (11 Me-109E, 5 harikena i 3 IK-3), jer je postojala opasnost da padnu u ruke Nemaca, čije su jedinice u noći između 11. i 12. aprila zauzele Sremsku Mitrovicu i Rumu, udaljene od letelišta 6. puka svega petnaestak kilometara.

U toku borbi za odbranu Beograda jugoslovenski lovci i protivavionska odbrana uspeli su da obore preko 40 nemačkih bombardera i lovaca, a prema priznanju samog komandanta nemačke 4. vazdušne flote, generala Lera (Lohr) u baze se oko 10 odsto aviona vraćalo sa oštećenjima. Malobrojna odbrana Beograda ipak je dostojno kaznila izvršioce operacije „Kaznena odmazda“.