Kijev, Smolensk, Lenjingrad, Odesa …

Objavljeno 1. February 2010.

Uverenost u brzi završetak rata protiv Sovjetskog Saveza bila je toliko čvrsta da su Nemci računali da u najskorije vreme pristupe rešavanju zadataka predviđenih direktivom štaba nemačke Vrhovne komande broj 32 od 19. juna 1941. godine, u kojoj se govori, ni manje ni više nego o osvajanju basena Sredozemnog mora, severne Afrike, Bliskog i Srednjeg Istoka, uz istodobno obnavljanje „opsade Engleske“. Ujedno s tim, nemačko je rukovodstvo mamila perspektiva osvajanja Indije i prenošenja ratnih operacija na teritoriju Sjedinjenih Američih Država. To su bili dalekosežni planovi o svetskoj dominaciji. Već su od 14. do 27. jula nemački generali dali u razradu plana “X” o ofanzivi preko Kavkaza i Irana na Bagdad i operaciju „protiv industrijske oblasti Urala“, izračunali su koliko vojske treba s fronta povući u Nemačku početkom septembra 1941. godine, odredili su mere za smanjenje brojnog stanja kopneniih trupa. Međutim, budući događaji će pokazati da su se Nemci poprilično prevarili u svojoj računici.

Sredinom jula naglo je povećan intenzitet i obim borbi na svim bojištima. Kada su se u borbu uključile nemačka armija pod nazivom „Norveška“ i finske trupe, ukupna dužina aktivnog fronta povećana je za još 1200 kilometara. Pored tri glavna strategijska pravca pojavio se i četvrti – severni sektor fronta, od Barencovog mora do Karelske prevlake, severno od Lenjingrada. Finska Karelska armija i nemačka armija „Norveška“ nastupale su na murmanskom, petrozavodskom i olonjeckom pravcu u nameri da ovladaju Kirovskom železniičkom magistralom i lukom Murmansk, koja se zimi ne zaleđuje. Nova opasnost po Lenjingrad pojavila se od Jugoistočne finske armije koja je nadirala preko Karelske prevlake. Četvrta tenkovska grupa generala Hepnera iz sastava Grupe annija „Sever“, pokušala je da se u brzom hodu preko reke Luge probije do Lenjingrada. Grupa armija „Centar“, pod komandom feldmaršala fon Boka, nastupala je na širokom frontu od srednjeg toka Zapadne Dvine do Žlobina na Dnjepru. Njena udarna snaga, sastavljena od 2. i 3. oklopne grupe, usmerena je bila na pravcu Vitebska, Smolenska i Roslavlja. Cilj joj je bio da zauzme Smolensk i Vjazmu i otvori put prema Moskvi. Fon Rundštatova Grupa armija „Jug“ probijala se prema Kijevu. Rumunska 3. i 4. armija nastupale su iz Moldavije u pravcu Odese.

Do sredine jula trupe Vermahta su osvojile Letoniju, Litvaniju, Belorusiju, Moldaviju i deo Ukrajine.

Na lenjingradskom pravcu Nemci su se približili Lenjingradu na svega 120 km. U toku 17. i 18. jula sovjetske trupe pod komandom generala V. Morozova su izvršile snažan protivnapad na 56. nemački motorizovani korpus. Na prilazima reci Lugi i Novgorodu sovjetske trupe su uspele da prisile protivnika da tapka čitavih 20 dana u mestu. Nemcima je bilo jasno da bez novih pojačanje ne mogu da nastave napredovanje ka Lenjingradu.

Prema nemačkim izvorima do polovine jula samo kopnene snage Vermahta su imale 92 000 poginulih i ranjenih, oko 50% tenkova od prvobitnog broja su uništeni, dok su gubici vazduhoplovstva dostizali 1 284 aviona.

Zbog novonastale situacije Hitler je 21. jula specijalnim vozom doputovao na okupiranu sovjetsku teritoriju na sektor GA „Sever“, gde se sastao sa njenim komadantom feldmaršalom fon Lebom. Da bi ubrzao napredovanje ka Lenjingradu, Firer je odlučio da 3. oklopnu grupu generala Hota povuče sa moskovskog pravca i prebaci je na severoistok u cilju sadejstva u osvajanju Lenjingrada. Istovremeno je naređeno 2. tenkovskoj grupi generala Guderijana da se okrene na jugoistok, dok bi ka Moskvi nastupale samo kombinovane pešadijske jedinice.

Na kijevskom pravcu vojska Jugozapadnog fronta odbila je sredinom jula prve nalete fon Runštatovih jedinica.

SMOLENSK

Od 10. jula do 10. septembra 1941 godine na zapadnom pravcu , na bojištu dugom 650 i dubokom 250 kilometra vođena je Smolenska bitka. Smolensk je udaljen od Moskve oko 400 km i već je u ranijim periodima ruske istorije nekoliko puta bio važna tačka u odbrani Moskve.

Već 10. jula oko 30 mehanizovanih i oklopnih čelnih divizija nemačke 2. i 3. tenkovske grupe i 9. i 2. kombinovane armije, iz sastaiva Grupe armija „Centar“, izbile su na Dnjepar i Zapadnu Dvinu. Glavnina im je ostala na 120-150 km pozadi, ali su i pored toga napadači prevazilazili sovjetske jedinice na smolenskom pravcu u ljudstvu, artiljeriji i avijaciji dva puta, a u tenkovima — četiri puta.

U prvoj fazi bitke koja je vođena od 10-20 jula, Nemeci su postigli zapažen uspeh. Uspeli su da probiju odbranu Zapadnog fronta na njegovom desnom krilu i u centru. Brze nemačke jedinice uspele su da zauzmu Oršu, Smolensk, Jeljnu i Kričev razbivši predhono 22. armiju generala F.A. Jeršakova. U obruču se našla 19. armija generala I. Konjeva, 16. armija generala M.F.Lukina (koja je neposredno branila Smolensk) i u centru fronta 20. armija P.A. Kuročkina. Na levom krilu Zapadnog fronta 21. armija pod komandom generala F.I. Kuznjecova prešla je 13. jula u protivnapad i oslobodila gradove Rogačev i Žlobin.

U drugoj fazi Smolenske bitke – od 21. jula do 7. avgusta sovjetska komanda je pokušala da preduzme protivnapad. U blizini Jarceva malobrojna grupa sovjetske vojske pod komandom generala Konstantina Rokosovskog neočekivano je prešla u ofanzivu, oslobodila ovaj grad i prešla u forsiranje reke Vop. Posle uspešno izvedenog kontranapada, Nemci su bili prinuđeni da privremeno obustave ofanzivu na Moskvu.Tako je prvi put u toku Drugog svetskog rata Vermaht morao na glavnom strategijskom pravcu da pređe u odbranu.

Treća faza Smolenske bitke trajala je od 8. do 21. avgusta. U njoj su se najžešće bitke odvijale na južnim delovima ovog reona. 8. avgusta 2. tenkovska grupa i 2. pešadijska armija ustremile su se na jug i potisnule sovjetske trupe ka jugu i jugoistoku. Ali i pored sovjetske žilave odbrane Nemci su uspeli da 21. avgusta probiju odbranbene linije Centralnog, a zatim i Brjanskog fronta i prodru u dubinu 120 – 140 km i izbiju na liniju Gomelj – Starodub, duboko se uklinivši između Brjanskog i Centralnog fronta, ugroživši time krila i pozadinu sovjetskog Jugozapadnog fronta.

Za to vreme na lenjingradskom pravcu GA „Sever“ probila je 8. avgusta liniju odbrane na reci Lugi, kod Kingsepa i severozapadno od jezera Iljmen posle jednomesečnih borbi zauzela Novgorod, a 20. avgusta Čudovo, da bi potom presekla put i železničku prugu Moskva – Lenjingrad. Fon Lebove jedinice izbile su na Finski zaliv u rejonu Streljne i preko Čudova napredovale prema Ladoškom jezeru.

U noći 8. avgusta 1941. poletelo je sa aerodroma na ostrvu Saremu 15 sovjetskih bombardera i napalo Berlin. U toku narednih mesec dana sovjetska avijacija stacionirana na ovom ostrvu izvršila je ukupno devet napada na Berlin i druge nemačke gradove.

U Lenjingradu je zbog novonastale situacije izvršena reorganizacija fronta tako da je 27. avgusta od jedinica iz Lenjingrada formiran Lenjingradski front, a od trupa Severnog fronta i jedinica u polarnom području stvoren je Karelijski front, pod komandom generala V.A. Frolova. Zatim je maršal Kliment Vorošilov zamenio genrala Popova na položaju komadanta Lenjingradskog fronta. Nemci su 8. septembra zauzeli Šliselburg i potpuno blokirali Lenjingrad.

Finci koji sebe nisu smatrali nemačkim saveznikom, već su jednino imali istog neprijatlja, nisu hteli da pređu granicu od 1939. Ograničili su se na to da zauzmu teritorije koje su morali da ustupe Sovjetskom savezu posle Zimskog rata 1939-1940.

Četvrta faza Smolenske bitke počela je 22. avgusta, a završila se 10. septembra. Sovjetska komanda je pokušala da energičnim operacijama razbije GA „Sever“ i osujeti njeno napredovanje u pozadinu Jugozapadnog fronta. Neočekivano, 2. tenkovsku grupu pod komandom Guderijana napalo je 460 sovjetskih aviona i nanelo joj veoma teške gubitke, koje je, međutim, nemačka komanda brzo popunila. Ali to nije bilo dovoljno da se zaustavi napredovanje neprijatelja. Nemci su uspeli da probiju front na delu na kome se nalazila 22. sovjetska armija. Potom su potisnule i 29. armiju na istočnu obalu Zapadne Dvine. Jedino je sovjetska 24. armija Rezervnog fronta uspela da potpuno razbije protivničku grupaciju na sektoru Jeljne. Početkom septembra u okolini Smolenska prvi put u toku rata su upotrebljene „Kaćuše“, kojih su se Nemci veoma plašili a koje su još nazivali „Staljinove orgulje“.

Trupe Zapadnog, Rezervnog i Brjanskog fronta prešle su, po naređenju Stavke, 10. septembra u odbranu čime je završena Smolenska bitka. Smolenska bitka je imala veoma važnu ulogu u daljim dešavanjina na Istčnom frontu jer je zadržala Nemce skoro 2 meseca u njihovom pohodu ka Moskvi.

To zaustavljanje je sprovedeno uz velike gubitke. Prema nemačkim podacima u bici za Smolensk zarobljeno je 348 000 sovjetskih vojnika, zapljenjeno je 3 000 tenkova i više od 3 000 artiljerijskih oruđa. Sovjetski podatak govori o 32 000 nestalih.

KIJEV

Na južnom krilu sovjetsko-nemačkog fronta vođene su ogorčene borbe dva i po meseca. Dužina ovog fronta u julu je iznosila oko 1200 km, a u septembru blizu 800 km, dok su se u dubini okršaji odvijali na 500-600 km.

Hitler je naredio da se 8. avgusta zauzme Kijev. U Ukrajini su u prvoj polovini avgusta sovjetske trupe uz ogorčene napore odbijale napade nemačke 1. tenkovske grupe generala Klajsta, kao i 6, 17. i 11. armije, zatim 3. i 4. rumunske armije i Prvog mađarskog korpusa. Sve su te jedinice pripadale GA „Jug“. Krajem avgusta Nemcima je pošlo za rukom da zauzmu Dnjepar, na sektoru Kremenčuga do Hersona.

S obzirom da nije raspolagao potrebnim rezervama Hitlerov Glavni stan je odlučio da privremeno uzme 2. tenkovsku grupu i 2. armiju od GA „Centar“ i njime ojača GA „Jug“.

Glavna komanda sovjetskog Jugozapadnog pravca formirana je 10. jula. Ona je bila kordinator borbenih operacija Jugozapadnog, Južnog i Brjanskog fronta, a u operativnom smislu jedno vreme joj je bila potčinjena i Crnomorska flota. Jugozapadni pravac postojao je do 13. septembra 1941. godine, a potom su frontovi koji su ga sačinjavali delovali samostalno. Komadant trupa Jugozapadnog pravca maršal Semjon Buđoni zatražio je od Stavke dozvolu da povuče na istočnu obalu Dnjepra 5. armiju i 27. pešadijski korpus koji su se nalazili na ugroženom desnom krilu Jugozapadnog fronta, što im je Staljin sa izvesnim zakašnjenjem dozvolio, stavljajući im istovremeno zadatak da drže Kijev što je moguće duže. Staljin je ovim potezom napravio katastrofalnu grešku koja je dovela do jednog od najvećih sovjetskih poraza u drugom svetskom ratu a o čemu će biti reči nešto kasnije.

Tek 11. septembara trupe Jugozapadnog fronta su se povukle na novu odbrambenu liniju na reci Psjol, a u panici koja je zahvatila sovjetsku vrhovnu komandu odlučeno je da se umesto maršala Semjona Buđonija na položaj komadanta postavi maršal Semjon K. Timošenko.

Međutim, 1. i 2. nemačka oklopna armija nisu dozvolile Timošenkovim trupama da organizuju odbranu na reci Psjol, već su nastavile da im nanose teške gubitke. Tenkovi generala Klajsta uputili su se 12. septembra iz Kremenčuga na sever u susret 2. tenkovskoj grupi. Obe grupe spojile su se 15. septembra u rejonu Lovhice i time završile opkoljavanje pet sovjetskih armija Jugozapadnog fronta. Opkoljene su 5, 37. i 26. armija kao i delovi 21. i 38. armije sa ukupno 452 hiljade vojnika. Nemci su energičnim akcijama od 18. do 20. septembra ispresecali opkoljene jedninice na manje delove i počeli da ih uništavaju ponaosob.

U novonastaloj situaciji Stavka je naredila delovima 37. armije koji su branili Kijev da se 19. septembra povuku iz grada, tako da su posle 71 dana odbrane Nemci zauzeli glavni grad Ukrajine. Neke sovjetske jedinice su uspele da se probiju iz obruča ka severu dok su druge jedinice prešle na partizanski način ratovanja. I pored toga Nemci su u borbama za Kijev zarobili preko 250 000 sovjetskih vojnika (neki istoričari pišu da se ta cifra kretala i do 665 000 zarobljenih Crvenoarmejaca).

Posle pobede kod Kijeva u Hitlerovom Glavnom stanu u Rastenburgu pojavile su se nove nesuglasice. Komandant nemačke Kopnene vojske feldimaršal Valter Brauhič smatrao je da treba obnoviti ofanzivu na Moskvu. A Hitler i Generalštab su bili za nastavljanje ofanzive na severu i jugu, kako bi se Moskva odsekla i pripremili uslovi za pohod na nju, jer u tom trenutku Vermaht nije raspolagao snagama koje bi mogle uspešno da vode operacije na sva tri glavna strategijska pravca.

ODESA

Po nesnosnoj vrućini 5. avgusta otpčočela je bitka za veliku crnomorsku luku Odesu koja se u to vreme nalazila u dubokoj pozadini neprijatelja. Grad su branile Samostalna primorska armija i delovi snaga Crnomorske flote. Branioci su uz pomoć stanovništva izgradili tri odbrambene linije i na gradskim ulicama podigli barikaide. Odesu je branilo oko 35 hiljada vojnika i isto toliko dobrovoljaca, koji su 73 dana vezivala za sebe 18 rumunskih divizija, potpomognutih gotovo čitavoim rumunskom ratnom flotom i nemačkom avijacijom. Branioci su bili praktično odsečeni od sovjetskog Južnog fronta, pa je uprkos njihovoj izuzetnoj hrabrosti i čvrstini Stavka odlučila da se grad evakuiše, jer je pretila opasnost da budu potpuno okruženi. Crnomorska flota prebacila je 16. oktobra na Krim pripadnike Primorske armije koja nije imala neke ozbiljnije gubitke.