Stvaranje Nezavisne Države Hrvatske

Objavljeno 7. February 2010.

Nije nikakva tajna da većina Hrvata, i na desnoj i na levoj strani, nije u sporazumu Cvetković-Maček gledala potpuno rešenje hrvatskog pitanja. Ne može se isto tako poricati da je većina Hrvata želela svoju samostalnu Hrvatsku što se, razume se, nije moglo ostvariti dokle god je postojala Jugoslavija. Zna se takođe da je antijugoslovensku misao predvodio dr Ante Pavelić, nekada advokat u Zagrebu i narodni poslanik u Parlamentu kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, koji je 1929. godine napustio Jugoslaviju i ostao u emigraciji sve do dolaska na vlast 1941. godine.

Pavelić je osnovao „Ustašku hrvatsku revolucionarnu organizaciju“ (UHRO), koja će, kasnije ostati poznata pod nazivom „Ustaše“. Antisrpski i antijugoslovenski afekt postali su rukovodeći motiv ovog hrvatskog šovinizma.

Izuzimajući onaj deo hrvatske inteligencije koji je bio jugoslovenski orijentisan, kod znatnog dela Hrvata ostala je jaka čežnja za Hazburškom monarhijom, koja je njima bila bliska i za koju su se borili u prvom svetskom ratu. Sam Ante Pavelić pisao je kako je Hrvatska, ujedinjenjem sa Srbima i Slovencima 1918. godine „po prvi put u svojoj povijesti izgubila atribute svoje stoljećima neprekinute i uz teške napore i krvave žrtve sačuvane državnost“. I još: „…U širokim slojevima hrvatskog naroda nikada nije postojala neka obća slovenska sviest. Ovi slojevi nikada se ne osećaju kao pripadnici Slovenstva, te su otklonili, po svome osjećaju, kao nešto tuđe i opasno, slovensku i jugoslovensku promidžbu, koju su u zadnjem stoljeću vršili Prag, Moskva i Beograd …“ Pavelić je pisao kako Hravti nisu slovenskog nego gotskog porekla. Jedan od zagovarača ove teorije bio je i don Kerubin Šegvić, ličnost veoma uticajna u Rimokatoličkoj crkvi i u NDH. Nije onda ništa neobično što su Pavelićeve pristalice bile antislovenski orijentisane.

Pavelić je najpre otišao u Beč, a iz Beča u Sofiju, gde se povezao sa Vančom Mihailovom i odatle u Italiju, gde je ostao do povratka u zemlju. Prvo u Italiji, a kasnije i u Mađarskoj, potpomagan i podržavan od tamošnjih vlasti, Pavelić je prikupljao i organizovao svoje pristalice, koje su dobijale vojno-terorističku obuku i spremane za diverzije razne vrste. Neki izvori govore da je ustaša u Italiji bilo između 300-400 i da su bili smešteni u logorima Bargotaro kod Parme, Bišeto kod Turina i Oliveto kod Salerna. Sloboda kretanja i rad ustaša u Italiji i Mađarskoj zavisili su od toga kakvi su trenutno bili odnosi izmeću tih država i Jugoslavije. Tako se zna da je posle atentata na kralja Aleksandra, 9. oktobra 1934. godine, Pavelić bio uhapšen (16.10.1934) i pušten iz zatvora tek 29. marta 1936. godine. Posle toga je živeo u Salernu.

Nemačka je u to vreme imala dobre i sređene odnose sa Jugoslavijom i nije bila sklona da pomaže rad ustaša protiv nje. Hitler je u pismu Musoliniju od 20. novembra 1940. godine, isticao potrebu pridobijanja Jugoslavije i prepustio Musoliniju da motri na rad hrvatskih separatista. I pored toga ustaše su održavale vezu sa Rozenbergovim spoljnopolitičkim štabom i obaveštajnim mestima.

Pavelić je veoma dobro pratio šta se dešava u Jugoslaviji u toku meseca marta 1941. godine. Nije mu bilo teško da shvati, da od potpisivanja ili nepotpisivanja Trojnog pakta zavise svi njegovi izgledi da dođe na vlast u Hrvatskoj. Pristupanje Jugoslavije Trojnom paktu Pavelića je veoma oneraspoložilo. Izbavljenje je stiglo posle puča od 27. marta 1941. Događaji su se počeli brzo odvijati. 29. marta 1941. primio ga je Musolini i sa njim se dogovorio o daljoj akciji. Naređeno je bilo da se ustaše okupe u Pistoji 6. aprila 1941. godine. Bilo ih je 230. Tu su obučeni i naoružani. Ovde ih je dočekala i iznenadila vest o Kvaternikovom proglašenju Nezavisne Države Hrvatske sa kojim oni nisu imali nikakve veze.

Kada je počeo napad Osovine na Jugoslaviju Pavelić je uputio apel hrvatskom narodu i vojnicima-Hrvatima da sabotiraju odbranu zemlje: „…Vas su pozvali na oružje srbijanski kralj i srbijanska gospoda …. i nalažu vam da branite srpsku državu i srpsku zločinačku vladu, te da pucate na hrvatske sinove, na svoju braću i na prijateljske vojnike, koji se bore za hrvatsku domovinu i za hrvatsko oslobođenje … Odstranite srpske časnike, upotrebite puške protiv onih koji su zarobili hrvatski narod, obeščastili sve hrvatske svetinje, te zaposjeli hrvatska ognjišta i hrvatsku zemlju. To vam je sveta dužnost. Hrvati vojnici, katolici i muslimani …“

Uoči 10. aprila 1941. godine Pavelić je poručio narodu preko radija kako treba da dočekuje osovinske trupe: „…Okitite vaše domove hrvatskim trobojkama i znakovima prijateljskih naroda i vojske. Ovi vojnici znadu da prolaze kroz prijateljske zemlje, no neka se i na licu mjesta osvjedoče, da su ih Hrvati u hrvatskim zemljama primili onako bratski i s ljubavlju, kako to učiniti znadu samo čestita, zahvalna i vjerna srca hrvatskog naroda …“

Nije nikakvo zlonamerno podmetanje isticanje vrlo aktivne saradnje jednog dela hrvatskog rimokatoličkog sveštenstva sa ustašama još pre 10. aprila 1941. godine. Zna se, na primer, da su neki franjevački manastiri (Široki Brijeg, Našice …) bili ustaška skloništa. Tako Sidonije Šolc, jedan veoma krvožedni fratar, ističe da je sarađivao sa ustašama u Osijeku. Dolazili su u sela i u gradove razne ustaše, koji su kao fratri pod mantijama nosili svašta i pripremali narod za ustanak. Raspirivali su antisrpsku mržnju i podržavali ustašku ideologiju. Zabeleženo je na raznim mestima da se jedan deo sveštenika-ustaša okrenuo protiv Srba oficira i vojnika te ih je zarobljavao i razoružavao.

NDH

Nezavisna Država Hrvatska (NDH) je proglašena 10. aprila 1941. godine u Zagrebu, pre nego što je bila potpisana kapitulacija jugoslovenske vojske. Proglašenje je izvršio Slavko Kvaternik, bivši pukovnik austro-ugarske vojske. On je to učinio u Pavelićevo ime koji se u to vreme nalazio u Italiji i nije znao šta se dešava u Zagrebu. Nemci su prvo ponudili Vlatku Mačeku da proglasi NDH i preuzme vlast ali je ovaj to odbio. Kvaternik je odmah po proglašenju države imenovao „hrvatsko državno vodstvo“. Maček je odbio da preda vodstvo HSS, iako su to Nemci od njega tražili, ali je na radiju pročitana njegova poruka kojom poziva sve pristalice HSS da budu lojalni novoj hrvatskoj vlasti.

Pavelić je tek 15. aprila stigao u Zagreb sa jednom grupom ustaša, koju su naoružali i prebacili Italijani. U Zagreb su stigli noću. On je već 16. aprila imenovao svoju prvu vladu, u kojoj je zajedno sa njim, bilo 12 ministra. Za potpredsednika vlade imenovao je dr Osmana Kulenovića iz Bihaća kao predstavnika muslimana. Svi ministri su položili zakletvu i obavezali se da će se „u svom radu držati ustaških načela“. Ministri su položili zakletvu Paveliću. „Katolički list“ je pisao da se Crkva moli da „cijeli narod sa svojim odgovornim vodstvom bude istinski božji narod“.

Posle proglašenja NDH i imenovanja njene prve vlade postavljalo se pitanje određivanja granice nove države. Odlučujući faktor pri tome bili su Nemačka i Italija. Dok sa Nemačkom nije bilo nikakvih teškoća, u određivanju granica sa Italijom su se pojavile velike teškoće. Da bi se one otklonile došlo je do razgovora između Pavelića i Italijana, koji su bili održani u Ljubljani 25. aprila 1941. godine i koji su ostali bez rezultata.

18. maja 1941. godine potpisan su poznati „Rimski ugovori“, koji su potpisani u Rimu i prema kojima je Italija od NDH uzela sva ona ostrva koja je želela i deo Jadranske obale koji je htela. Nije nemoguće pretpostaviti da su tim dogovorom Pavelić i njegovi saradnici osetili svu gorčinu poraza koji su pretrpeli primajući ove ugovore. Mile Budak je 16. maja pokušao da pripremi hrvatsku javnost za ovu neminovnost rečima: „Ni najveće države ne mogu uvijek učiniti onako kako im želi srce, ni najmoćniji narodi nisu jednim udarcem sve narodne i povijesne granice, pa se ja bojaim, da to neće ni nama uspijeti u najvećoj mjeri …“

NDH je zatim i formalno 15. juna pristupila Trojnom paktu.

Pavelić je u Rimu ponudio Zvonimirovu krunu Savojskoj dinastiji. Kralj Viktor Emanuele III primio je ovu ponudu. Pre toga 15. maja 1941. godine, bila je objavljena jedna Zakonska odredba po kojoj kruna kralja Zvonimira predstavlja suverenitet NDH. Odgovarajući na pozdrav kralja Viktora Emanuela III, Pavelić je rekao: „… Mi i hrvatski narod, očekujemo monarha osnivača nove hrvatske dinastije, koja će nam prethodtiti u našem preporodu. Mi smo toliko ponosni na kralja koji će sjesti na presto naše Hrvatske, kao što smo ponosni na našu državu i narodnu nezavisnost“. Aimona, vojvoda od Spoleta, kasnije od Aoste, nije nikada stupio na tlo Hrvatske, niti na hrvatski presto. Eugen Kvaternik je tvrdio, da je vojvoda od Spoleta imao sklonosti da dođe na hrvatski presto.

Paveliće je uspeo da ga primi i papa Pije XII i da sa njim ostane u razgovoru oko pola sata. Nije, međutim poznato šta su sve razgovarali, ali se zna da Pavelić nije uspeo da nagovori papu da prizna NDH. Umesto toga papa je poslao svoj legata u Hrvatsku što su ustaše prikazale kao faktičko priznavanje NDH.

Neuspehe prema Italiji, koji su bili veliki, Pavelić je želeo da nadoknadi proširenjem na Istok. On je polazio od gledišta da NDH treba da pripadne sva ona teritorija koja je bila u sastvau Austro-Ugarske monarhije.

Rudof Kizling navodi da je teritorijalni opseg NDH, bez oblasti ustupljenih Italjiji, iznosio 100.632 kvadratna kilometra i da je na njemu živelo 6.500.000 stanovnika. Od toga Hrvata je bilo 3.300.000, Nemaca oko 100.000, muslimana oko 800.000, Jevreja oko 18.000, Srba oko 2.200.000 i nekoliko stotina Italijana.

Prema međunarodnom pravu ova teritorija je i dalje bila sastavni deo Kraljevine Jugoslavije koja nije priznala odredbe donesene 10. aprila 1941. godine. Zbog toga su njene granice sa međunarodnopravne tačke gledišta bile samo fiktivne, a njeni građani su i dalje bili državljani Jugoslavije. Okupatorskim aktima nije se moglo jednostavno izmeniti državnopravna pripadnost građana Jugoslavije.

I pre nego što su došli na vlast ustaše nisu tajile svoju mržnju prema Srbima u kojima su oni, poneti megalomanijom velikohrvatstva, gledali smrtne neprijatelje Hrvata što Srbi, razume se, nisu bili niti hteli biti. Srbi su ustašama smetali iz dva razloga: što su Srbi i što su bili pravoslavci. Iako na Srbe nisu mogli primeniti svoju rasnu teoriju, oni su ih smatrali mnogo nižim po ljudskom dostojanstvu od Hrvata, koje je trebalo osloboditi svakog srpsko uticaja. U svom državno-nacionalnom programu, koji su izraživali godinama pre dolaska na vlast, ustaše su kao glavnu tačku imali uništenje Srba. Kod ustaša je, kada su došli na vlast, mržnja prema Srbima bila jača od radosti što su dobili svoju državu.

Odmah na početku Pavelić je izdao nekoliko odredba, koje su jasno odredile kakav će biti odnos prema Srbima u NDH. Već 18. aprila 1941. godine Pavelić je izdao “Zakonsku odredbu o nekretninama tzv. dobrovoljaca”. Reč je ovde o naseljenim Srbima dobrovoljcima iz Prvog svetskog rata. Prema ovoj odredbi zemljište dodeljeno dobrovoljcima proglašava se “hrvatskom narodnom svojinom” i oduzima se od njih bez “bilo kakvog prava na odštetu, niti na bilo što, na toj zemlji sagrađeno” (član 1).

25. aprila 1941. godine došla je “Zakonska odredba o zabrani ćirilice”. Na celom području NDH zabranjena je upotreba ćirilice. Svi javni napisi napisani ćirilicom imali su se ukloniti u toku tri dana. Ko se ogreši o ovu naredbu kazniće se “novčano do 10.000 dinara i zatvorom do mjesec dana”.

Sledio je niz drugih odredbi. Pema “Zakonskoj odredbi o državljanstvu” od 30. aprila 1941. godine, Srbi su mogli biti samo “državni pripadnici”, ali ne i punopravni državljani NDH. To je prema članu 2 mogao biti samo “pripadnij arijskog podrijetla koji je svojim držanjem dokazao da nije radio protiv oslobodilačkih težnji hrvatskog naroda i koji je voljan spremno i vjerno služiti narodu NDH”.

Ministarskom naredbom od 18. jula 1941. godine zabranjuje se naziv “srpsko-pravoslavna vjera”, jer nije više u skladu sa novim državnim urežnjenjm. “Stoga određujem, veli dr Mirko Puk, da se ubuduće ima upotrebljavati naziv “grčko-istočna vjera”. Početkom juna 1941. godine izdata je naredba o ukidanju svih “srpsko-pravoslavnih škola i zabavišta”.

“Zakonskom odredbom o hrvatskom jeziku, o njegovoj čistoći i pravopisu”, štiti se hrvatski jezik od stranih uticaja jer on “nije istovetan ni sa jednim drugim jezikom, niti je narečje bilo kojeg drugog jezika ili bilo skojim drugim narodom zajedničkog jezika, zato se i zove hrvatski jezik”.

Ustaška vlast je donela 19. septembra 1941. godine “zakonsku odrdebu o preuzimanju imovine srpskih zavoda i ustanova u Hrvatskim Karlovcima (Sremskim Karlovcima) u vlasništvo NDH. Dan pre toga doneta je naredba o izmeni naziva pojedinih mesta, koja su se nazivala srpskim ili turskim imenima. Tako je umesto “Karađorđevo” i “Obilićevo” došao “Tomislavac” i “Zvonimirovac”, naziv “Njegoševac” izmenjen je u “Antunovac”. Imena mesta “Srpsko polje” i “Srpska kapela” promenjeni su 4. oktobra u “Hrvatsko polje” i “Hrvatska kapela”.

Istovremno su izdavane naredbe o ograničenom kretanju Srba u mestima gde su stanovali. Tako je u Zagrebu početkom maja meseca izdata naredba kojom se zabranjuje kretanje Srba noću, te je naređeno da se isele oni koji stanuju u severnim delovima grada, tj. iz stanbenih četvrti najvišeg standarda. Slične naredbe su usledile i u drugim mestima širom NDH. Nadzor nad Srbima još je više pojačan naredbama da pravoslavni građani moraju nositi plavu traku na rukavu sa početnim slovom “P” (latinično “P”).

PRAVDANjE ZLOČINA

Dr Viktor Gutić bio je jedan od najrevnosnijih progonitelja Srba. Kod njega su se, u odnosu na Srbe, mešale mržnja i krvožednost i on je ne samo tražio uništenje Srba, nego u tome i prednjačio. U franjevačkom manastiru na Petrićevcu Gutić je polovinom maja 1941. godine govorio i ovo: “… Svaki onaj Hrvat, koji se danas zauzimlje za naše dojučerašnje neprijatelje, ne samo da nije dobar Hrvat, nego je protivnik i ometač unaprijed smišljenoga, dobro proračunatog plana za čišćenje naše Hrvatske od neželjenih elemenata…” Krajem maja 1941. godine govorio je u Sanskom Mostu: “Nema više srpske vojske! Nema više Srbije! Nema gedža naših krvopija, nestalo je ciganske dinastije Karađorđevića pa i kod nas, uskoro, drumovi će poželjet Srbalja al` Srbalja više biti neće. Izdao sam drastično naređenje za njihovo uništenje … Ne budite slabi ni spram jednoga. Držite uvijek na umu da su to bili naši grobari i uništavajte ih gdje stignete, a blagoslov našega Poglavnika i moj neće vam uzmanjkati. U Prnjavoru je 9. jula 1941. godine između ostalog rekao i “…ja ću ubijat, a vi ćete za mnom”.

Dr Mile Budak je u nekoliko mahova iznosio svoje shvatanje o Srbima. Tako je 8. juna 1941. godine govorio na zboru u Vukovaru: “Što se tiče Srba koji ovde žive, to nisu Srbi nego dopetenci sa Istoka koji su kao torbonoše i ostale slugane doveli Turci … Međutim neka znadu da je naša lozinka: ili se pokloni ili se ukloni”. U Pakracu je 20. jula 1941. godine Budak govorio na jednom zboru: “Vi dobro znate onu narodnu: jednoga Vlaha posadi i pogosti za stolom, a drugoga veži u vreću i sedi na njega. Što ti misli onaj pod stolom to ti misli i onaj za stolom”. Dr Mirko Puk je 6. jula 1941. godine poručio Srbima u NDH: “Srbi su došli u naše krajeve sa turskim četama, kao pljačkaši, kao talog i smeće Balkana”.

Bilo je, razume se, dosta sličnih izjava i na “nižim nivoima”. Tako je fra Dionisij Jurčev, koji je jedno vreme bio Pavelićev kapelan, govorio na zboru u Stazi: “… U ovoj zemlji ne može da živi niko sem Hrvata, jer je ovo zemlja hrvatska, a tko se neće prekrstiti mi znamo šta ćemo sa njim. Ja sam u ovim gore krajevima davao očistiti od pileta sve do starca, a ako bude potrebno, učinit ću i ovdje, jer danas nije grehota ubiti i malo dijete od 7 godina, a koje smeta našem ustaškom poretku … Nemojte misliti što sam ja u svećeničkoj odori, ali da znate da ja, kada je potrebno uzmem strojnicu u svoje ruke i tamanim sve do koljevke, sve ono što je protiv ustaške države i vlasti”.

Govori i razne izjave najodgovornijih ustaških vođa, bili su i signal i podsticaj za neobuzdanu erupciju patološke krvožednosti mrzitelja Srba, koja je našla svoj puni izraz u bezbrojnim raznovrsnim zločinima, koji su vršeni nad Srbima. I suviše je slabo reći da su Srbi u NDH stavljeni van zakona. Prma njima se postupalo još gore. Rimokatolički sveštenik u Novoj Gradiški, Franjo Matica, govorio je, opijen vlašću i mržnjom, Srbima i ovo: “… Bog je na nebu, ustaše na zemlji, a Jasenovac po srijedi – i sad hoćete ili nećete”. Ustaški logornik u Dvoru na Uni, istovremeno rimokatolički sveštenik, govorio je u jesen 1941. godine: “Tko se osjeća Srbinom neka ide preko Drine, Srbima ovdje nema mesta, ovo je država ustaška hrvatska, a koji se osjećaju da su pošteni neka pređu u rimokatoličku vjeru, jer im to može biti spas; vidite kako Srbi putuju u Beograd po rijekama i potocima, a tako će biti svakome ko se osjeća Srbinom; naređenje je svim ustašama, da Srbi u Pounjskim selima imaju da otiskuju sve svinje koje plivaju po rijeci Uni (misli na poubijane Srbe), da ne ostaju po obalama Une.”

Marko Zovko, dekan u Stocu cinično je govorio prevarenim Srbima pred ubijanje: “… Nije nama bila namera da spašavamo vaše živote. Historija uči da je i prije bilo naroda koji su nestali pa će nestati i srpskoga naroda. Prevodeći vas na katoličku veru imali smo namjeru da spasemo vaše duše…” Vlado Bilbork, sveštenik u Metkoviću, učio je svoje vernike: “… Ljude ubijati nije grehota, nego moramo poubijati sve što nam smeta i potpuno očistiti našu zemlju.” Dr Srećko Perić, franjevac iz manastira Gorice kod Livna, organizator pokolja Srba u Livnu, govorio je u crkvi: “… Braćo Hrvati, idite i koljite sve Srbe od reda. Najprije zakoljite moju sestru, koja je udata za Srbina, a onda sve Srbe redom. Kada ovaj posao završite, dođite k meni u crkvu, gdje ću sve ispovijediti, pa će vam onda svi grijesi biti oprošteni”. Fratar Ante Klarić, sveštenik u selu Tramošnica, kod Bosanskog Šamca, ironizirao je one, koji su po njegovoj oceni bili malo krvoločni: “… Vi ste babe i treba da obučete suknje, jer niste do sada ubili nijednog Srbina. Mi nemamo oružja i noževa i treba da ih kujemo od starih kosa i srpova, tako da gdje god vidite Srbina zakoljite ga”.

Osvrćući se na nerazumljivu pojavu, da su potstrekači proganjanja, zlostavljanja i ubijanja Srba bili najviše franjevci, napisao je italijanski novinar Carrado Zoli u svome listu “Il Resto Di Carlino” od 18. septembra 1941. godine i ovo: “Ono je prvi franjevac iz Assisi (sv.Franjo Asiški) bratimio ptice i sestrio ribe, a ovi njegovi učenici i duhovni potomci, po NDH, napunjeni mržnjom, kolju nevine ljude, braću po ocu Nebeskom, braću po jednom te istom jeziku, braću po jednoj krvi, i braću po jednom istom tlu majke zemlje, što ih napaja sokovima istih njedara; kolju i ubijaju; zakopavaju žive ljude po jamama, mrtve strmoglavljuju u rijeke, u more ili niz provalije … Postojale su bande ubica, koje su bile i verovatno su još vođene i poticane od katoličkih sveštenika”.

Oblici zlostavljanja i ubijanja Srba u NDH bili su različiti: pojedinačna i masovna hapšenja; formirane grupe taoca koje su služile kao rezervoar za odmazde; pojedinačna i masovna ubijanja; ubijalo se i vatrenim oružjem, klanjem, tupim oruđima, maljem u glavu i u potiljak, klanje i deranje živih ljudi, sečenje ušiju, vađenje očiju, odsecanje nos i drugih delova tela, pečenje živih ljudi na vatri; zakopavanje u zemlju živih ljudi; ili do pola ili sasvim; bacanje živih ljudi u jame, rudarska okna ili krečane; paranje utroba trudnih žena; ubijanje dece udaranjem u zidove ili o zemlju, ili bacanjem male dece u vis i dočekivanje na noževe … Živim sveštenicima su čupali brade i brkove, odsecali uši i nos. Često su pre ubijanje žrtve bile unižavane, sramoćene i silovane.

Mučen je, pored ostalih, sveštenik Milan Banjac. Njemu su odsekli ruke i noge, uši i nos i te delove tela stavljali mu u usta, psujući i vičući: “… Liži pope tvoju pasju krv”. Ustaše su rasporile supruge sveštenika Spasa Lavrnje i Milana Vujića i iz njihove utrobe izvadili decu na noževima. Sveštenika Đorđa Bogića su mučili, sekli mu delove tela, rasporili ga i izvadili mu creva koja su mu omotali oko vrata. Za logor Jasenovac je zabeleženo da su svakog dana dovođene devojke dobro obučene, studenskog uzrasta, a odmah za njima dolazili su ustaški oficiri, a među njima uvek fra Filipović, ustaški natporučnik. Oni su se vraćali nazad okrvavljeni dok devojaka nikad nije bilo.

Za don Iliju Tomasa, župnika u selu Klepaca utvrđeno je: “… Mnogo desetina nesrećne braće iz sela Klepaca i drugih okolnih sela naterao je da pređu u katoličku veru, pričestio ih, a zatim ih opremio u školu, gde su dočekani od ustaša i zverski poubijani”. U Livnu je 20. avgusta 1941. godine, bio veliki pokolj Srba: “… Nekoliko dana iza toga odvedene su u tu šumu i porodice poubijanih. Ustaška rulja silovala je žene, rezala im dojke, starima su sjekli ruke i noge, vadili oči, a maloj djeci odrubljivali su glave i bacali ih u krilo majkama”. U Livanjskom srezu poubijano je, pod rukovodstvom dr Srećka Perića, oko 5.000 Srba, muškaraca, žena i dece.

Masovnog ubijanja je bilo i u oružanim akcijama na terenu. Italijani su, gde su mogli, branili srpski živalj od istrebljenja i nasilja. Čak su Nemci protestvovali protiv ovih zločina – diplomate, ratnici, partijski funkcioneri, pa i sama služba bezbednosti SS. Slali su užasavajuće izveštaje Vrhovnoj komandi Vermahta, ministarstvu inostranih poslova, Glavnoj komandi bezbednosti Rajha, firerovom glavnom stanu, opisivali su “teror ustaša”, izveštavali iznova o “besumnje masovnim ubistvima i paljevinama”, o “zaista stravičnim zbivanjima”, to jest o “besmislenom klanju srpskog stanovništva”, o “zverstvima”, pri čemu su mnogi izveštaji, kao npr. oni koje su slali predstavnici nemačkog poslanstva u Zagrebu, posebno savetnik poslanstva von Trol-Obergfel, te materijale potkrepljivali i filmovanim dokazima. General Edmund Glajs fon Horstenau (Edmund Glaise von Horstenau), koji je već u junu 1941. lično Paveliću izneo svoje “teško zaprepašćenje zbog zločinačkih upada ustaša” izvestio je istovremeno i Vrhovnu komandu Vermahta da je “cela zemlja (NDH) zahvaćena osećanjem krajnje pravne nesigurnosti”.

Već 17. februara 1942. šef tajne policije i SD, koji svakako ne bi mogao biti osumnjičen za preteranu osetljivost, izveštava rajhsfirera SS Himlera, da “broj pravoslavnog življa koje su Hrvati potamanili, i to najčešće krajnje sadistički mučili do smrti, iznosi prema grubim procenama daleko preko 300.000… Pri tom treba istaći da je katolička crkva svojim merama nasilnog pokrštavanja forsirala ustaška zverstva, pri čemu se široko u tim svojim akcijama služila ustaškim masakriranjem nezaštićenog i nedužnog pravoslaunog življa. Vrhovni komandant nemačkih trupa za jugo-istok, general pukounik Aleksander fon Ler, koji je 27. februara 1943. zahtevao izričito da vrhovna komanda Vermahta promeni režim u Hrvatskoj (smakne, dakle, Pavelića i ustaše), izveštavajući da je “čak i prema podacima samih ustaša prilikom terorističkih akata hrvatskih oružanika protiv pravoslavnog stanovništva ubijeno oko 400.000 ljudi”.

“Konačno Vrhovna komanda Vermahta savetovala je Hitleru da likvidra Pavelićev režim”. I najzad naređuje čak Ribentrop nemačkom poslaniku u Zagrebu da “se smesta prijavi kod poglavnika i iskaže najveće zaprepašćenje Firerove vlade zbog čudovišnih ispada ustaških zlikovačkih elemenata. “A kada je Specijalni izaslanik Herman Najbaher ponovo Hitleru, u njegovom Glavnom stanu, referisao “o zaista užasavajućim dešavanjima u mome hrvatskom susedstvu”, Firer je lično odgovorio, da je “rekao poglavniku takođe, da se takva jedna nacionalna manjina ne može tek tako istrebiti: ona je isuviše velika!” Adolf Hitler je tom prilikom dodao i ovo: “Ja ću već jednom likvidirati taj režim (Pavelićev), ali ne sada“.

Sve češće su nemačke trupe napadale ustaše čak, da bi odbranile nedužno, nezaštićeno srpsko stanovništvo. Tako izveštava SD (Sicherheitsdienst, Služba državne bezbednosti) jednim teleksom od 12. aprila 1942. godine “na mnogim mestima duž hrvatsko-srpske granice dolazi do ozbiljnih oružanih sukoba između nemačkih pograničnih trupa i ustaških jedinica”, pri čemu se ističe da su “borbe izazvane ustaškim klanjem Srba”. A nemački komandant 718. pešadijske divizije naredio je da se cela jedna četa ustaškog puka pukovnika Francetića razoruža i ustaše pohapse, “pošto je ta četa bila pod sumnjom da je ponovo na Romaniji vršila masovne masakre nad srpskim stanovništuom”.

Međutim, sve je to slaba uteha kada se zna da su i sami Nemci sprovodili krvave odmazde po Srbiji i da su i sami učestvovali u bezbrojnim zločinima nad nezaštićenim srpskim življem.