Teritorijalno razbijanje Kraljevine Jugoslavije

Objavljeno 4. February 2010.

Svoju hvlisavost herojstvom i vernošću duhu Kosova i nacionalnom pregalaštvu vođe i izvršioci puča od 27. marta 1941. godine osenčili su veoma tamnom senkom ličnog straha i kukavičluka, koji su došli do izražaja u vratolomnom bekstvu i brizi za lično spasavanje iz haosa koji je izazvan njihovim pučem i ratom koji mu je sledio. Nije trebalo ni malo vidovitosti da se shvati da će Hitler na izazov odgovoriti osvetom. U puču od 27. marta 1941. godine Hitler je video srpsku zaveru koja je u njemu oživela bes Austrougarskog kompleksa zbog Sarajevskog atentata iz 1914. godine. Kao i onda, i sada je bes osvete trebao da se sruči na Srbe. Hitler je objavio, i to nije krio, da rat vodi protiv Srba; Slovenci za njega nisu bili veliki problem, a Hrvatima je bio naklonjen.

U svom proglasu nemačkom narodu od 6. aprila 1941. Hitler je rekao: “U duhu istinske konsolidacije u Evropi, nastojao sam od dana preuzimanja vlsti, da pre svga uspostavim prijateljske odnose sa Jugoslavijom. Ja sam namerno zaboravio sve ono što se u prošlosti dogodilo između Nemačke i Srbije. Pri tome sam ne samo pružio ruku nemačkog naroda srpskom narodu, nego sam se trudio, da kao pošteni posrednik pomognem da se prebrode sve teškoće koje su postojale između jugoslovenske države i pojedinih naroda koji su u savezu sa Nemačkom … 25. marta 1941. u Beču je izvršeno potpisivanje ugovora o pristupanju Jugoslavije Trojnom paktu. Ja i ceo nemački narod bili smo sretni zbog toga jer je izgledalo da je ovim sprečeno proširenje rata na Blakan … No tek što su se vratili u Beograd ministri, koji su potpisali ovaj ugovor, jedna vojna klika, koja je večito organizovala državne udare i sastojala se od engleskih plaćenika, izvela je protiv-udar. Srušena je vlada koja je težila miru sa Nemačkom … Nova srpska vlada naredila je opštu mobilizaciju, koju je tajno već danima sprovodila. Ona je time dala do znanja da umesto miroljubivih odnosa prema nemačkom Rajhu može upotrebiti silu. Međutim, sila koju je ona prizvala, sada će je uništiti … Nemački narod nema nikakvih povoda da se bori protiv Hrvata i Slovenaca. Od ovih naroda on ništa ne traži. Ali nemački narod želi da se obračuna sa onom srpskom izdajničkom klikom u Beogradu, koja milsli da može Balkan, po drugi put staviti britanskom atentatu protiv evropskog mira … Nemački Rajh se od jutros nalazi u borbi protiv beogradskih uzurpatora … Nemačka vojska će odložiti oružje tek onda kad beogradski zaverenički krug bude potpuno srušen i da poslednji Britanac iz ovog područja napusti Kontinent“.

Dosledno Hitlerovoj izjavi, da se rat vodi protiv Srba, Nemci su bombardovali srpske gradove. Zagreb i Ljubljanu nisu. Posle bezuslovne kapitulacije Vojske Kraljevine Jugoslavije u nemačke ruke je pao veliki broj jugoslovenskih ratnih zarobljenika. Zarobljenici su deljeni prema nacionalnoj pripadnosti. U zarobljeništvo su odvedeni samo Srbi i Slovenci; „dok su Hrvati, Makedonci i nacionalne manjine imali da idu svojim kućama“. Ovde treba istaći da Makedonci nisu oslobođeni zato što su poseban narod, već kao Bugari – odnosno bugarski podanici. Italijani su sem toga iz posebnih razloga oslobodili zarobljeništva Crnogorce, kao i one Slovence čije su porodice živele na teritoriji predviđenoj za italijansku okupaciju.

Pošto su sile Osovine smatrale Srbe glavnim i najopasnijim neprijateljem, oni su imali da iskuse kaznu za 27. mart. Ukupno je zarobljeno 375 000 vojnika, od kojih su Italijani dobili oko 30 000. Posle raznih puštanja u zarobljeništvu je ostalo oko 210 000 ljudi, od kojih oko 200 000 u Nemačkoj i 10 000 u Italiji. Od ovog broja oko 90% su bili Srbi, a 10% pripadnici ostalih narodnosti. Što se tiče nemačkih gubitaka, Jozef Matl tvrdi da su nemački gubici bili 2 599 mrtvih i 5 820 ranjenih i 3 169 nestalih.

I pored toga što su pučisti omogućili Nemcima okupaciju Kraljevine Jugoslavije, ni posle svih ovih događaja oni nisu prestajali da pričaju kako je narod odobravao puč. U svojim memoarima Dragiša Cvetković je pisao: „ … Koji srpski narod? Na koji način? Ko ga je pitao i ko ga je konsultovao? … Jugoslavija bi (da nije bilo puča od 27. marta) sačuvala svoj državni organizam i svakim danom bi postajala jača … U tom slučaju ne bi bilo Tita, ni Kardelja, ni Rankovića ni njihovog ubijanja našeg nevinog sveta – pa ni nasilnog uzimanja vlasti. Naravno ne bi bilo ni pokreta Draže Mihajlovića, niti „Nezavisne Države Hrvatske“, niti ustaša, niti Pavelića, niti pokolja Srba, i najzad, niti svih grozota koje su došle kao posledica katastrofe, izazvane 27. martom“.

Početkom 1941. godine površina Jugoslavije je iznosila 247 542 km2 na kojoj je živelo oko 15 miliona stanovnika. Prvo je bilo važno odrediti demarkacionu liniju između nemačke i italijanske okupacione zone, koja je definitivno određena tek sredinom maja 1941. godine. Odmah na početku anektirale su Nemačka i Italija ona područja za koja su verovala da će trajno ostati njihova. To je u obadva slučaja išlo na štetu Slovenaca. Nemci su pripojili Rajhu: Donju Štajersku, Gorenjsko i deo Koruške – Mežičku dolinu. Na tom području je živelo 798 700 lica.

Politika nemačke okupacione vlasti na ovom području imala je dva glavna smera; germanizaciju domaćeg stanovništva i iseljavanje onog dela stanovništva za koje se verovalo da neće moći biti germanizovano. Upotreba slovenačkog jezika bila je zabranjena, čak i u crkvama. Uništavane su i slovenačke knjige. Računa se da je u slovenačkoj Štajerskoj uništeno oko milion i dvesta hiljada knjiga, a u Gorenjskom približno toliko. O iseljavanju Slovenaca donete su dve odluke. Prema zaključcima od 6. maja 1941. godine trebalo je između 220 000 i 260 000 Slovenaca iseliti u „Staru Srbiju“ i to u tri etape. Licima za iseljavanje dat je samo jedan sat vremena za pripremu, a dva sata ako se radilo o porodicama sa decom. Sobom su mogli poneti prtljag do 50 kg. To su bili planovi, ali je upućen samo jedan transport, i to 6. avgusta 1941. godine, drugi nisu mogli biti opremljeni. Himler je naredio da deportaciju treba obustaviti do kraja rata. Nešto kasnije od 25.8 – 25.9. Himler je naredio nastavljanje deportacije uz neke manje izmene. Iako i sama okupirana i pod teškim teretom, Srbija je prijateljski primila progonjene Slovence.

Onaj deo Slovenije koji je pripao Italiji proglašen je 3. maja 1941. godine „Ljubljanskom provincijom“ i bio pripojen Italiji. Italijanska uprava se sasvim razlikovala od Nemačke. Musolini je naredio da „držanje italijanske vojske na okupiranim teritiorijama mora biti sasvim ispravno“. Stanovništvo ove oblasti nije podlegalo vojnoj obavezi. Nastava u osnovnim školama vršena je na slovenačkom jeziku, a u srednjim školma uvedeno je učenje italijanskog jezika. Sva administracija vršena je na italijanskom jeziku.

Za učešće u ratu protiv Jugoslavije Hitler je Mađarima obećao Bačku, Baranju, Međumurje i Banat, površinu od 21 377 km2 na kojoj je živelo 2 090 000 stanovnika; od čega je Mađara bilo 396 000, Srba 538 000, Hrvata 234 000, nešto malo Slovenaca u Sloveniji, Nemaca 317 000 , Rumuna 70 000 i Jevreja oko 4 000. Iako je Hitler Mađarima obećao Banat oni ga nisu dobili. Evo kako se to desilo. Kada je general Antonesku saznao da će Jugoslavija biti napadnuta 6. aprila izjutra, Antonesku je izjavio da Rumunija nema nikakvih teritorijalnih pretenzija i da će zadržati prijateljski stav prema Jugoslaviji. A kada je doznao da Mađarskoj treba da pripadne Banat poslao je poruku Hitleru „da ukoliko Mađari umarširaju u Banat odmah ću umarširati i ja i prirediti im jednu bitku“. Tako da je Banat, u glavnim linijama, pripadao području okupirane Srbije iako je imao široku autonomiju.

U svom proglasu od 11. aprila 1941. godine Nikola Horti je istakao „… da je dužnost Mađarske da zaštiti Mađare koji žive u južnim krajevima. Akcije mojih vojnika nisu uperene protiv srpskog naroda s kojim nemamo spora i skojim hoćemo i u budućnosti da živimo u miru“.

Činjenice, međutim, svedoče da su se mađarske trupe ponele prema srpskom življu veoma neprijateljski. Već prilikom okupacije Bačke i Baranje stradalo je 8 500 muškaraca, žena i dece, dok je veliki broj zlostavljan. U oblastima koje su joj dodeljene, Mađarska je, 9. jula 1941. godine uvela vojnu upravu, koja je trajala do 15. avgusta 1941. godine, kada je uvedena civilna vlast. Mađarska je prvo počela da proteruje srpske dobrovoljce i koloniste. U selu Sirig mađarske trupe su 13. aprila 1941. godine izvršili niz zlodela; zapalili su selo i iz mitraljeza ubijali stanovništvo. U noći između 13. i 14. aprila 1941. godine počeli su progoni Srba u Novom Sadu. Dovlačeni su topovi i bez ikakve opomene otvarana je vatra na nastanjene kuće. Mađarsku soldatesku pratili su domaći mađarski ekstremisti. Nastala su masovna mučenja zatvaranja i ubijanja. Naročito su stradali čisto srpski delovi grada.

Do ubijanja Srba u Novom Sadu došlo je i u januaru 1942. godine. Njih pominje i Nikolaj Horti u svojim Memoarima: „ … brojne nedužne ličnosti bile su ubijene i bačene u Dunav. Broj žrtava Jevreja, Srba i nekoliko Mađara bio je kasnije procenjen na 1 300 lica“. Horti ističe da o tome ništa nisu znali ni predsednik vlade Bardoši ni on lično: „Prva istraga je bila bez rezultata jer su sudije i optuženi pokušavali da slučaj prikriju. Sva je krivica bačena na srpske partizana protiv kojih se „moralo oštro“ istupiti … U drugom procesu su izrečene četiri smrtne kazne, a 20 optuženih su osuđeni na robiju od 8 do 15 godina. Smrtne kazne nisu pak izvršene, jer su optuženi pobegli uz nemačku pomoć. Kasnije su stupili u SS i kada su 1944. „Fajlkrojceri“ (Pfeilkreuzer) došli na vlast dobili su visoke položaje“.

I Bugarska je dobila nagradu za svoje učešće u ratu .Od Jugoslavije je anektirala područje pvršine 28 250 km2 sa 1 260 000 stanovnika. To je celo područje Južne Srbije koju Bugari smatraju svojom zemljom. Kralj Boris, koga Bugari zovu carem, proglašen je za „cara ujedinitelja“. U nastojanju da se narod na ovom području što pre bugarizira, dovedeni su iz Bugarske učitelji, profesori, sveštenici … Domaća inteligencija je planski potiskivana.

Bugarska pravoslavna crkva stavila se snažno u službu pobugarivanja naroda. I državne i crkvene vlasti smatrale su da je sada došao trenutak da se obnovi vlast Bugarske egzarhije. Iz Južne Srbije proterani su srpski pravoslavni episkopi i svi oni sveštenici koji su se izjasnili kao Srbi. Postavljeni su bugarski episkopi, na parohije dovedeni sveštenici iz Bugarske, za starešine manastira postavljeni su bugarski monasi.

Kao i drugi okupatori i Bugari su pljačkali Srbe, izgonili ih iz zemlje. I u Pomoravlju su Bugari srpski živalj proglasili Bugarima i dali im ime „pomoravski Bugari“. Već početkom juna 1941. od stanovništva je zahtevano da se posebnim formularima izjasni da je bugarsko. Popunjavanje ovih formulara je vršeno pod pretnjom da će svi oni koji se izjasne kao Srbi biti proterani.

Još dok nije bila izvršena kapitulacija jugoslovenske vojske, počelo je sa proglašenjem NDH 10. aprila 1941. godine, razbijanje teritorijalnog jedinstva Jugoslavije. Prema sporazumu koji je Ante Pavelić sklopio sa Musolinijem 18. maja 1941. godine, Italiji pripada: „kotar koji obuhvata celu Boku Kotorsku“. Italijansko-hrvatskim ugovorom od 27. oktobra 1941. određena je granica između NDH i okupirane Crne Gore.

Italijani su Albaniji pripojili delove barskog sreza (Ulcinj sa okolinom), podgoričkog (Tuzi, Hoti, Grudi …), andrijevičkog (Plav i Gusinje sa okolinom) i beranskog (Rožaj sa okolinom).

Italijani su imali nameru da proglase nezavisnu Crnu Goru, jer im je prema ugovoru u Beču 22. aprila 1941. godine, priznato pravo da oni rešavaju „Crnogorsko pitanja“. Proitalijanski elementi i crnogorski izrodi separatisti obrazovali su 17. aprila 1941. godine „Privremeni administrativni crnogorski komitet“ koji je bio raspušten 5. maja 1941. i obrazovano „Crnogorsko savetodavno veće“ koje je pripremalo teren za proglašenje nezavisne države Crne Gore.

Iz nekih razloga, Italijani su prema Crnoj Gori imali naročite obzire. Saradnju sa Italijanima primili su i neki ugledni Crnogorci, koji nisu bili za stvaranje samostalne Crne Gore, nego su pokušavali da okupacionu upravu učine lakšom narodu. Među ovim ličnostima bio je i crnogorsko-primorski mitropolit Joanikije koga su komunisti ubili u proleće 1945. godine. Da bi pokazali svoje dobro raspoloženje prema Crnoj Gori, Italijani su u drugoj polovini maja 1941. godine upriličili posetu Viktora Emanuela Crnoj Gori koju narod nije prihvatio sa naročitim oduševljenjem.

Posle ustanka od 13. jula 1941. godine Italijani su napustili ideju o stvaranju nezavisne Crne Gore. Italijanska okupaciona vlast ostala je u Crnoj Gori sve do kapitulacije Italije u leto 1943. godine.